ΙΣΤΟΡΙΑ
Η «Επίθεση των Νεκρών» που συγκλόνισε τον πλανήτη
Ο Α′ Παγκόσμιος Πόλεμος σηματοδότησε για το ανθρώπινο είδος μια νέα εποχή στη στρατιωτική του ιστορία. Η τεχνολογική εξέλιξη στα όπλα ήταν τέτοια, που οι τακτικές και τεχνικές των προηγούμενων αιώνων αποδείχθηκαν δραματικά ξεπερασμένες. Όσο για τον φόρο αίματος, ήταν τεράστιος, με έναν συγκλονιστικά μεγάλο αριθμό νεκρών να καταγράφεται. Δεν χαρακτηρίστηκε άδικα ως «Μεγάλος Πόλεμος».
«Η πολιτική είναι αναίμακτος πόλεμος. Ο πόλεμος είναι αιματηρή πολιτική», είχε πει κάποτε ο Μάο Τσε Τουνγκ και στον Α’ ΠΠ η φράση αυτή ίσως ταιριάζει… γάντι σε σχέση με κάθε άλλη περίπτωση. Άλλωστε, στην προσπάθεια κάθε πλευράς να πάρει όσο το δυνατόν μεγαλύτερο πλεονέκτημα στα χαρακώματα, δοκιμάστηκαν άνευ προηγουμένου όπλα σε σχέση με το παρελθόν. Άρματα μάχης, αεροπλάνα και διάφορα άλλα μέσα -λιγότερο ή περισσότερο γνωστά- έτυχαν για πρώτη φορά γενικευμένης χρήσης, για να αφήσουν πίσω τους εφιαλτικές μνήμες σε όσους συμμετείχαν. Όλο αυτό το αιματοκύλισμα δημιούργησε προσδοκίες πως κάτι αντίστοιχο δεν θα συνέβαινε ξανά στο εγγύς μέλλον, αλλά αποδείχθηκε μάταιο, σχεδόν είκοσι χρόνια αργότερα.
Ένα νέο όπλο που χρησιμοποιήθηκε στον «Μεγάλο Πόλεμο», για πρώτη φορά στην ιστορία, ήταν τα δηλητηριώδη αέρια. Η παρθενική τους εμφάνιση καταγράφεται στις 31 Ιανουαρίου του 1915, από τους Γερμανούς εναντίον των Ρώσων στη Μάχη του Μπολίμοφ, με τον Φεβρουάριο εκείνου του έτους να είναι ουσιαστικά ο μήνας που ξεκίνησε ο τρομακτικός αυτός… χορός. Η πιθανότατα πιο συγκλονιστική ιστορία από εκείνη την περίοδο, έρχεται περίπου μισό χρόνο αργότερα, με μια ενέργεια που πέρασε στην ιστορία ως «η Επίθεση των Νεκρών». Η φράση αυτή μπορεί να παραπέμπει περισσότερο σε ιστορία τρόμου, ωστόσο αναφέρεται σε ένα πέρα για πέρα αληθινό γεγονός, που αντικατοπτρίζει τα όσα ανατριχιαστικά είδε το Ανατολικό Μέτωπο.
Το απόρθητο φρούριο Οσόβιετς
Ένα από τα μέρη στα οποία οι Γερμανοί συνάντησαν τη μεγαλύτερη αντίσταση ήταν -όπως και στον Β’ ΠΠ με το Στάλνγκραντ- υπό ρωσική διοίκηση: το φρούριο Οσόβιετς, που σήμερα βρίσκεται επί πολωνικού εδάφους κοντά στην πόλη Μπιάλιστόκ, στα βορειοανατολικά της χώρας. Φτιάχτηκε με στόχο να αποτρέψει οποιαδήποτε επίθεση στην περιοχή που τότε ανήκε στη Ρωσία.
Με την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου το οχυρό αυτό αποτέλεσε μια ισχυρή γραμμή άμυνας για τους Ρώσους και μεγάλο «αγκάθι» για τον Γερμανικό Στρατό, καθώς εξαιτίας του αναγκάστηκε να διατηρεί δεσμευμένα στην περιοχή ισχυρά στρατεύματα. Οι Γερμανοί επιτέθηκαν για πρώτη φορά εκεί τον Σεπτέμβριο του 1914. Η προσπάθειά τους απέβη άκαρπη. Στις 26 εκείνου του μήνα έκαναν και μια νέα, πιο δυναμική προσπάθεια, αλλά και πάλι οι αντίπαλοί τους κατάφεραν να αντισταθούν με επιτυχία, ενώ κέρδισαν και σημαντικό έδαφος. Μετά από όλα αυτά, πήραν την απόφαση να αναδιατάξουν τα βαριά τους πολυβόλα, αλλά και πάλι το φρούριο έμεινε σχεδόν άθικτο.
Αν κάτι χαρακτηρίζει τους Γερμανούς -μέχρι θανάτου σε κάποιες περιπτώσεις- είναι η ξεροκεφαλιά και η επιμονή τους να πετύχουν τον στόχο τους. Στις 3 Φεβρουαρίου 1915 κατάφεραν να σπάσουν την πρώτη ρωσική γραμμή άμυνας, έπειτα από πέντε ημέρες σκληρής μάχης. Εκμεταλλευόμενοι την εδαφική υπεροχή τους, μετέφεραν τον οπλισμό και τους στρατιώτες σε θέσεις που θα μπορούσαν να πλήξουν σοβαρά το Οσόβιετς. Περίπου 360 πυροβόλα βομβάρδισαν το οχυρό, ενώ 1.260.000 οβίδες έκαναν τη νύχτα μέρα. Μάλιστα, ακόμη και ο Ρωσικός Στρατός πίστευε ότι πλέον δεν υπήρχε ελπίδα. Έτσι, η ανώτατη διοίκηση έδωσε διαταγές απλώς να υπάρξει αντίσταση για άλλες 48 ώρες, προκειμένου να απομακρυνθούν οι πολίτες. Κι όμως, το φρούριο και οι στρατιώτες του άντεξαν!
Η έσχατη λύση: τα δηλητηριώδη αέρια
Οι Γερμανοί δεν είχαν πλέον άλλη λύση… Στις 6 Αυγούστου 1915 εξαπέλυσαν άλλη μια ισχυρή επίθεση, στην οποία είχαν την πλήρη αριθμητική υπεροχή. Στο φρούριο βρίσκονταν μόλις 900 Ρώσοι, 500 άντρες του Πεζικού και 400 της Εθνοφρουράς, ενώ εκείνοι ήταν περίπου 7.000. Παράλληλα, αποφάσισαν να παίξουν και το «δυνατό χαρτί» τους: τα χημικά όπλα, τα δηλητηριώδη αέρια για τα οποία η ρωσική άμυνα δεν ήταν προετοιμασμένη.
Η άμυνα απέναντι σε αυτά ήταν αδύνατη, ενώ το οχυρό βομβαρδίστηκε παράλληλα και από βαριά πυροβόλα. Η κόλαση επί γης είναι αντιπροσωπευτική φράση για να περιγράψει ό,τι συνέβη. Ένας από τους επιζήσαντες της επίθεσης, ο Σεργκέι Χμέλκοφ, αργότερα περιέγραψε πώς όλοι όσοι βρίσκονταν έξω, σε εκτεθειμένες θέσεις, πέθαναν δηλητηριασμένοι: «Το γρασίδι μαύρισε, υπήρχαν πέταλα λουλουδιών πεσμένα παντού… Το κρέας, το βούτυρο, το λαρδί, τα λαχανικά δηλητηριάστηκαν και ήταν ακατάλληλα για κατανάλωση».
Η «Επίθεση των Νεκρών» που έμεινε στην ιστορία
Ήταν η κατάλληλη ευκαιρία να εξαπολυθεί η τελική επίθεση. Όμως, στην πρώτη ρωσική γραμμή χαρακωμάτων οι Γερμανοί ήρθαν αντιμέτωποι με τους άνδρες του 13ου Λόχου του 226ου Συντάγματος. Οι Ρώσοι, φτύνοντας αίμα από τους καμένους από τα αέρια πνεύμονες τους, με όση ζωή τους είχε απομείνει, πετάχτηκαν σαν φαντάσματα μέσα από τα χαρακώματα και αντεπιτέθηκαν. Γύρω στους 60 με 100 στρατιώτες, υπό τον ανθυπολοχαγό Βλαντίμιρ Κοτλίνσκι, κατάφεραν να τρέψουν σε φυγή χιλιάδες αντιπάλους, καθώς εκείνοι θεωρούσαν πως δεν είχαν απέναντί τους ζωντανούς ανθρώπους, αλλά ζόμπι.
Όσοι ζωντανοί – νεκροί προχώρησαν σε αυτήν την απέλπιδα, αλλά ταυτοχρόνως άκρως ηρωική πράξη, είχαν τα πρόσωπά τους τυλιγμένα με ματωμένα πανιά και φανέλες που είχαν βουτήξει σε νερό ή ακόμη και ούρα, έβηχαν αίμα και κομμάτια από τους πνεύμονές τους, ενώ από τα βαριά εγκαύματα όλοι τους σχεδόν ήταν παραμορφωμένοι. Αν και γνώριζαν ότι δεν είχαν καμία ελπίδα, κατάφεραν να αλλάξουν τη μοίρα της μάχης -έστω και για λίγο. Και αυτό διότι οι άλλες ρωσικές δυνάμεις που βρίσκονταν στην περιοχή, εκμεταλλεύτηκαν την αναστάτωση και ανακατέλαβαν τις θέσεις που είχαν χαθεί. Όσον αφορά στον Κοτλίνσκι, πέθανε το ίδιο βράδυ.
Πάντως, το οχυρό Οσόβιετς ήταν καταδικασμένο. Η γερμανική πίεση σε άλλα σημεία του μετώπου καθιστούσε αδύνατο να κρατηθεί όρθιο. Στις 18 Αυγούστου αποφασίστηκε η εκκένωσή του, διότι κινδύνευε πλέον με περικύκλωση και οι απώλειες για τους Ρώσους θα ήταν πολύ μεγαλύτερες. Παρόλα αυτά, η έφοδος αυτή θα έμενε στην ιστορία ως η «Επίθεση των Νεκρών», όπως χαρακτηρίστηκε από τον Τύπο της εποχής και παραμένει γνωστή μέχρι και σήμερα.
ΙΣΤΟΡΙΑ
Η «Θρακική Επετηρίδα» ψηφιοποιήθηκε και ανέβηκε online
Το Εργαστήριο Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Τμήματος Ανθρωπιστικών Σπουδών (στο πρώην Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας) του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, ήδη από τον Ιανουάριο του 2018 έχει αναρτήσει στο διαδίκτυο, μέσω της ιστοσελίδας του, όλους τους τόμους του περιοδικού Θρακικά (1928-1974) και του Αρχείου του Θρακικού Λαογραφικού και Γλωσσικού Θησαυρού (1934-1976). Τα δύο αυτά περιοδικά, που αποτελούν πραγματικό αρχείο της μνήμης, κυρίως του ελληνισμού της Ανατολικής Θράκης, και πολύτιμο υλικό για κάθε επιστήμονα, ερευνητή και φοιτητή είναι εδώ και οκτώ χρόνια προσβάσιμα και ανοιχτά από παντού στον καθένα και έχουν αποκτήσει μία δεύτερη «ζωή» στον επιστημονικό χώρο. Σε συνέχεια της παραπάνω προσπάθειας, το 2025 με βάση το Μνημόνιο Συνεργασίας μεταξύ του Μορφωτικού Ομίλου Κομοτηνής (Μ.Ο.Κ.) και του Εργαστηρίου Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης (Μάρτιος 2024-2027), το οποίο υπογράφτηκε από τα δύο συμβαλλόμενα μέρη στις 27 Μαρτίου 2024 και μεταξύ άλλων προβλέπει την καταγραφή, την καταλογογράφηση και την ψηφιοποίηση των αρχειακών συλλογών (φακέλων, λυτών εγγράφων, φωτογραφιών και πάσης φύσεως τεκμηρίων) του Μορφωτικού Ομίλου Κομοτηνής με Επιστημονικό Υπεύθυνο τον Επίκουρο Καθηγητή Θανάση Β. Κούγκουλο, ψηφιοποιήθηκε και το επιστημονικό περιοδικό του Μ.Ο.Κ. Θρακική Επετηρίδα (11 τόμοι, 1980-2009).
Διαθέσιμο στην ηλεκτρονική διεύθυνση του Εργαστηρίου:
https://he.duth.gr/el/page/ta-periodika-thrakika-arheion-thrakikoy-laografikoy-glossikoy-thisayroy
Η ψηφιοποίηση και η ψηφιακή αναγνώριση του κειμένου του κάθε τόμου ολοκληρώθηκε από ομάδα φοιτητών και φοιτητριών του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας στο πλαίσιο της Πρακτικής Άσκησης. Η Θρακική Επετηρίδα είναι ένα ακόμη εμβληματικό περιοδικό ανθρωπιστικών επιστημών για τη Θράκη που έχει αφήσει έντονο αποτύπωμα στην έρευνα [Βλ. και Μ. Γ. Βαρβούνης, «Ο “Μορφωτικός Όμιλος Κομοτηνής” και η μελέτη της ιστορίας και του πολιτισμού της Θράκης», Erytheia. Revista de estudios bizantinos y neogriegos 38 (2017), σσ. 355-369 (https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=6154547)].
Υπενθυμίζουμε ότι δύο άλλα πρωτοποριακά περιοδικά της Θράκης, ιστορικού, λαογραφικού, φιλολογικού και λογοτεχνικού περιεχομένου, έχουν ήδη ψηφιοποιηθεί και αναρτηθεί στο διαδίκτυο από το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας:
Θρακικά Χρονικά του Στέφανου Ιωαννίδη (Ξάνθη, 1960-1992): https://www.glossa.edu.gr/periodika/mags/thrakika
Εργαστήριο Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας
Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
Σχολή Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών
Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας
Π. Tσαλδάρη 1, 691 32 Κομοτηνή
ΙΣΤΟΡΙΑ
Καλαμίτσα: Η παραλία-σύμβολο της Καβάλας μέσα από το χρόνο
Μια ασπρόμαυρη φωτογραφία από τη δεκαετία του 1960 μάς ταξιδεύει στη χρυσή εποχή της Καλαμίτσας και της Καβάλας. Στην εικόνα, η παραλία απλώνεται σχεδόν ανέγγιχτη, με ελάχιστες ή καθόλου ομπρέλες, ενώ πλήθος κόσμου απολαμβάνει το μπάνιο του στα γαλάζια νερά.
Τα τραπεζάκια που διακρίνονται ανήκουν σε παραθαλάσσιες ταβέρνες και κέντρα διασκέδασης της εποχής, όπως τα «Δενδράκια», η ταβέρνα του Τζώνη, «Ο Πεταλάς», ο «Βασίλης» και το κέντρο “Καλαμίτσα”. Μετά τη δημιουργία της πλαζ του ΕΟΤ, οι περισσότερες επιχειρήσεις έκλεισαν, με ένα μόνο κέντρο να λειτουργεί για λίγα ακόμη χρόνια ως μπιστρό.
Από ιδιωτική ακτή σε τουριστικό προορισμό
Η ιστορία της Καλαμίτσας ξεκινά ήδη από τη δεκαετία του 1930, όταν η ακτή τελούσε υπό ιδιωτική διαχείριση, με χωριστές καμπίνες για άνδρες και γυναίκες. Το υψηλό κόστος χρήσης είχε προκαλέσει τότε έντονες αντιδράσεις στους Καβαλιώτες, όπως έχει καταγράψει ο Κώστας Παπακοσμάς.
Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, η παραλία αναπτύχθηκε ως κέντρο αναψυχής, με τα θαλάσσια λουτρά να συνοδεύονται από ταβέρνες και κέντρα διασκέδασης. Στα τέλη της δεκαετίας του 1950, το κράτος προχώρησε σε απαλλοτριώσεις και χαρακτηρισμό της περιοχής ως τουριστική γη, ανοίγοντας τον δρόμο για τη δημιουργία λουτρικών εγκαταστάσεων.
Η δικαστική διαμάχη του Δημοσίου με την οικογένεια Όφμαν κατέληξε στην παραχώρηση εκατοντάδων στρεμμάτων στη δυτική Καβάλα, μετατρέποντας γη που είχε δοθεί σε ακτήμονες σε χώρο τουριστικής ανάπτυξης.
Η «νέα εποχή» της Καλαμίτσας
Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, η τουριστική ανάπτυξη της Καλαμίτσας αποτέλεσε κεντρικό αίτημα του Δήμου Καβάλας και των κατοίκων. Ο ΕΟΤ ανέλαβε την εκτέλεση έργων που άλλαξαν ριζικά την εικόνα της περιοχής, υπό την επίβλεψη του Δήμου.
Το 1984, ο Δήμος ανέλαβε πλήρως τη διαχείριση της ακτής, καταργώντας το εισιτήριο εισόδου, αλλά διατηρώντας εμπορικές δραστηριότητες στα καταστήματα εστίασης. Η συντήρηση και αναβάθμιση των υπηρεσιών καλύφθηκε από το Δημοτικό Ταμείο και ευρωπαϊκά προγράμματα.
Η Καλαμίτσα, από τόπος απλών λουόμενων της δεκαετίας του ’60, εξελίχθηκε σε οργανωμένο τουριστικό πόλο, χωρίς ποτέ να χάσει τη γοητεία και τις μνήμες μιας άλλης, πιο αθώας εποχής.
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αναμνήσεις μιας πόλης: Η Καβάλα του ’60 μέσα από μια αφίσα
Γράφει ο Κώστας Παπακοσμάς
Με αφορμή μια παλιά διαφημιστική αφίσα του Ελληνικού Οργανισμού Τουρισμού που κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 1967 στη Γερμανία, βρέθηκα μπροστά σε μια όμορφη και συγκινητική αναδρομή στην Καβάλα των παιδικών μου χρόνων. Η αφίσα αυτή, που παρουσιάζει την παραλία της πόλης μας με φθινοπωρινό φως και καθημερινές στιγμές, είναι μια ευκαιρία να πούμε ένα μεγάλο «ευχαριστώ» στους ανθρώπους που διατηρούν ζωντανή τη μνήμη και την ιστορία της Καβάλας.
Η φωτογραφία ανήκει στον Νίκο Μαυρογένη, ο σχεδιασμός στον Γ. Μπακαλόπουλο και η εκτύπωση έγινε από το γνωστό τυπογραφείο «Ασπιώτης – ΕΛΚΑ». Στην εικόνα δεσπόζει η παραλία της πόλης, με τα ψαροκάικα αραγμένα στον μόλο, λιγοστούς πάγκους με φρούτα μπροστά από τα ιχθυοπωλεία και τραπεζάκια έξω από τα καφενεία – τα περίφημα «Πλακάκια».
Η αφίσα δείχνει μια Καβάλα διαφορετική, αλλά ζωντανή. Με τα περίπτερα, τη στάση των αστικών μπροστά από την Εμπορική Τράπεζα, την παρουσία των ψαράδων και των μικρών εμπόρων, με τα σπίτια της Παναγίας ακόμα όρθια, τις Καμάρες ορατές και τα λιγοστά πολυώροφα κτίρια.
Με τη βοήθεια αγαπητών φίλων και συμπολιτών, όπως ο Βασίλης Ευστρατίου, ο Παναγιώτης Καλαϊτζής και ο Αργύρης Καλλιανιώτης, προσπαθούμε να «διαβάσουμε» τη φωτογραφία και να εντοπίσουμε σημεία της πόλης που έχουν χαθεί ή αλλάξει. Από την κλινική του Τσοτσοπούλου μέχρι το παλιό Λιμεναρχείο και το Λουτρό της Γραβιάς, κάθε γωνιά της Καβάλας κουβαλάει μνήμες και ιστορίες.
Η προσπάθεια ανάδειξης της τοπικής νεότερης ιστορίας δεν είναι απλώς ένα χόμπι. Είναι μια βαθιά ανάγκη σύνδεσης με τον τόπο μας. Η γνώση της ιστορίας μάς κάνει να αγαπάμε περισσότερο την πόλη μας, να τη σεβόμαστε, να τιμούμε τους προγόνους μας. Και πάνω απ’ όλα, μας δίνει την ευθύνη να την πάμε ένα βήμα μπροστά.
Συνεχίζουμε… δυνατά.
Η αφίσα της Καβάλας αναρτήθηκε από τον Miltiadis Dimitriadis.
Η φωτογραφία πιστοποιεί ότι η Καβάλα ήταν, είναι και θα παραμείνει ένας μοναδικός τόπος, γεμάτος φως, ιστορία και ζωή.
![Γιατροί ΕΟΠΥΥ ΚΑΒΑΛΑΣ](https://www.enanews.gr/uploads/2018/11/giatroi-eopyy.png")
