ΙΣΤΟΡΙΑ
Η πραγματική ιστορία πίσω από την χολιγουντιανή «μεγάλη απόδραση των 11»
Ένας ιστορικός αγώνας που μετατράπηκε σε ντέρμπι θανάτου
Οι περισσότερες κινηματογραφικές επιτυχίες ακολουθούν πιστά το «δόγμα» πως το τέλος πρέπει να δικαιώνει το κοινό περί δικαίου αίσθημα. Στην πραγματική ζωή, ωστόσο, τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι…
Για την ακρίβεια στην περίπτωση της χολιγουντιανής ταινίας «η μεγάλη απόδραση των 11» η πραγματική ιστορία πάνω στην οποία βασίστηκε έχει ένα εντελώς διαφορετικό τέλος. Καθόλου θριαμβευτικό και σίγουρα εξαιρετικά αιματηρό.
Μερικά χρόνια αργότερα, μάλιστα, βγήκε στις κινηματογραφικές αίθουσες και μια ταινία ουκρανικής παραγωγής η οποία εστιάζει στον αγώνα και παραλείπει τις συνέπειες… Σήμερα 9 Αυγούστου, συμπληρώνονται 73 χρόνια από το ντέρμπι του θανάτου που έγινε στο Κίεβο.
Η υπεροψία των ναζί και οι ουκρανοί αιχμάλωτοι
Στα τέλη Ιουλίου του 1942, ο Γερμανός διοικητής της περιοχής, αποφασίζει πως προκειμένου να ανυψωθεί το ηθικό των στρατιωτών του και με σκοπό να ξεφύγουν, έστω και για λίγο, από τα καθήκοντά τους, θα ήταν καλό να οργανωθεί ένας ποδοσφαιρικός αγώνας.
Η μια ομάδα θα αποτελούταν από Γερμανούς ποδοσφαιριστές που υπηρετούν τη θητεία τους στη Βέρμαχτ. Η άλλη ομάδα θα ήταν ένα «μείγμα» από οκτώ ποδοσφαιριστές της Ντιναμό Κιέβου, και της Λοκομοτίβ Κιέβου οι οποίοι ήταν αιχμάλωτοι στο στρατόπεδο συγκέντρωσης της Ντάρμιτσα αλλά και κάποιοι εργάτες από ένα φούρνο που ήταν κοντά στο γήπεδο.
Λίγες ημέρες πριν τον αγώνα οι Γερμανοί επιτρέπουν στα μέλη της ομάδας να τρώνε κανονικά και να προπονούνται ενώ ο Γερμανός διοικητής της πόλης, παρακολουθούσε προσωπικά τους έξι αγώνες προετοιμασίας που έπαιξε η ομάδα των Ουκρανών, πριν αντιμετωπίσει την γερμανική ομάδα των επίλεκτων.
Εκεί πήρε μια πρώτη γεύση αυτού που θα ακολουθούσε. Η ομάδα των Ουκρανών έπαιζε εντυπωσιακό ποδόσφαιρο και στα φιλικά που έδωσε δεν κέρδισε με κάτω από 5-0! Η υπεροψία του Γερμανού ναζί δεν τον εμπόδισε από τη σκέψη να γίνει τελικά ο αγώνας στις 6 Αυγούστου.
Οι Ουκρανοί σκορπίζουν στους πέντε ανέμους την Flakelf (την ομάδα των Γερμανών) και επικρατούν σε βάρος τους με 5-1! Ο διοικητής έξαλλος δεν μπορούσε να χωνέψει αυτό το αποτέλεσμα και σε έξαλλη κατάσταση απαιτεί να γίνει επαναληπτικός αγώνας σε τρεις ημέρες.
Το ντέρμπι του θανάτου
Το ημερολόγιο έδειχνε 9 Αυγούστου και το ρολόι 5 το απόγευμα. Το ραντεβού των δυο ομάδων έγινε στο στάδιο της Zenit. Ο Γερμανός διοικητής, αυτή τη φορά ήταν αποφασισμένος να μην αφήσει τίποτα στην τύχη του. Θεατές ήταν μόνο Γερμανοί φαντάροι και Ουκρανοί δοσίλογοι. Στρατιώτες με τεράστια Γερμανικά λυκόσκυλα, έδιωχναν πίσω όσους ουκρανούς ήθελαν να δουν τον αγώνα και να υποστηρίξουν την Start.
Διαιτητής «ορίστηκε» ένας αξιωματικός των SS ο οποίος, μάλιστα, λίγο πριν ξεκινήσει ο αγώνας μπήκε στα αποδυτήρια των Ουκρανών και τους είπε: «Ξέρω πως είστε μια πολύ καλή ομάδα, με πολύ καλούς παίκτες. Πρέπει όμως να ακολουθήσετε τους κανόνες και να χαιρετίσετε την γερμανική ομάδα με τον Ναζιστικό τρόπο πριν τον αγώνα».
Η απάντηση ήταν άμεση και ουσιαστικά έστελνε ένα προμήνυμα για αυτό που θα ακολουθούσε εντός αγωνιστικού χώρου. «Το μοναδικό πράγμα που θα χαιρετίσουμε, θα είναι τα στρατεύματα σας όταν θα φεύγετε»!
Και όντως έτσι έγινε. Όταν οι ομάδες συγκεντρώθηκαν στο κέντρο του γηπέδου, οι 11 Ουκρανοί δεν σήκωσαν το χέρι τους να χαιρετίσουν ναζιστικά. Αντίθετα, οι παίκτες της Start μόλις τελείωσε ο Ναζιστικός ύμνος, ύψωσαν της γροθιές τους και μετά ακούμπησαν το στήθος τους στην πλευρά της καρδιάς και φώναξαν τον χαιρετισμό του Κόκκινου Στρατού: «izcult Huraaa», δηλαδή «Πάμε δυνατά, Ουράαα», ενώ ο αρχηγός της ομάδας, ο τερματοφύλακας της Ντιναμό, Mykola Trusevych ζήτησε από τους συμπαίκτες του να παίξουν δυνατά και να αποδείξουν πως το χρώμα της σοβιετικής σημαίας (κόκκινες ήταν και οι εμφανίσεις της ομάδας) δεν χάνει ποτέ!
Το φιλμ του αγώνα
Αν οι συνθήκες ήταν φυσιολογικές θα μπορούσαμε να πούμε πως οι Ουκρανοί ήταν σε θέση, ώστε, να κάνουν έναν… υγιεινό περίπατο. Ο αγώνας ξεκίνησε με τους Ουκρανούς να παραδίδουν δωρεάν μαθήματα ποδοσφαίρου. Αντίθετα οι… υποψιασμένοι πλέον ναζί προσπαθούν παίζοντας αντιποδόσφαιρο να περιορίσουν τους αντιπάλους τους. Μάταια, όμως…
Οι κλωτσιές, οι αγκωνιές, τα κλαδέματα, τα τραβήγματα της φανέλας , δεν αρκούσαν. Προς το τέλος του ημιχρόνου ένας Γερμανός επιθετικός κλωτσάει στο κεφάλι τον τερματοφύλακα των Ουκρανών και τον αφήνει αναίσθητο. Ο διαιτητής δεν βλέπει το παραμικρό και οι στρατιώτες της Βέρμαχτ βάζουν το πρώτο τους γκολ.
Το ημίχρονο έληξε 3-1. Στην ανάπαυλα οι Ουκρανοί παίκτες δέχτηκαν και νέα επίσκεψη στα αποδυτήρια. Ήταν ο Γερμανός διοικητής της πόλης ο οποίος συνοδευόμενος από αξιωματικούς των SS είπε στους παίκτες: «Εντάξει μπορείτε τώρα να τα παρατήσετε. Δείξατε σε όλους τι αξίζετε, αλλά μέχρι εδώ. Είστε φανταστική ομάδα με απίστευτες ικανότητες και μας έχετε εντυπωσιάσει όλους, αλλά όπως καταλαβαίνετε, δεν μπορείτε να κερδίσετε. Δεν υπάρχει καμία τέτοια περίπτωση. Μέχρι εδώ. Σκεφτείτε τις συνέπειες των πράξεων σας». Οι Ουκρανοί, όμως, είχαν πάρει τις αποφάσεις τους.
Στο δεύτερο ημίχρονο η κάθε ομάδα σκόραρε από 2 φορές και 5 λεπτά πριν τη λήξη, ενώ το σκορ ήταν 5-3 υπέρ των Ουκρανών. Σε εκείνο το σημείο έγινε η φάση που σημάδεψε τον αγώνα αλλά και την μοίρα των Ουκρανών. Ο Klimenko, ένας κεντρώος που έπαιζε όμως στα μπακ, πέρασε έχοντας την μπάλα στα πόδια τους τη μισή ομάδα των Γερμανών και αφού έκανε… πλάκα με τον τερματοφύλακα τον οποίο πέρασε δυο φορές, βρέθηκε μόνος του σε κενή εστία. Ο Klimenko φτάνει στην γραμμή του άδειου τέρματος χαμογελάει, γυρίζει την πλάτη του και σουτάρει επιδεικτικά με δύναμη προς το κέντρο του γηπέδου.
Ο Γερμανός διαιτητής έξαλλος σφυρίζει την λήξη του αγώνα στο 85. Οι Γερμανοί επίσημοι άφριζαν από το κακό τους και αποχώρησαν αμέσως. Οι Ουκρανοί σαν μικρά παιδιά αγκαλιάζονταν και έκλαιγαν στο κέντρο του γηπέδου…
Η θλιβερή κατάληξη των νικητών
Μια εβδομάδα μετά, το βράδυ της 16ης Αυγούστου όσοι παίκτες της Start, συμμετείχαν στον αγώνα, συνελήφθησαν από τους Γερμανούς. Κατηγορούνταν πως ήταν μέλη της NKVD (μυστική αστυνομία της Σοβιετικής Ένωσης) Οι 11 παίκτες της Start κατηγορήθηκαν σαν κατάσκοποι. Βαριά κατηγορία και η ποινή ήταν μόνο μια: Θάνατος.
Αμέσως οδηγήθηκαν στα κρατητήρια. Το πρώτο βράδυ στα κρατητήρια της Γκεστάπο ο Mykola Korotkykh το αριστερό εξτρέμ της Start, πέθανε από τα βασανιστήρια. Την επόμενη μέρα (ύστερα από ολονύχτιο ξύλο και βασανισμούς) έστειλαν τους υπόλοιπους στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Syrezky, λίγα χιλιόμετρα έξω από το Κίεβο στην περιοχής Babi yar.
Μέχρι τον Φεβρουάριο του 1943, οι περισσότεροι παίκτες εκτελέστηκαν ή πέθαναν από της κακουχίες. Ανάμεσα τους οι Ivan Kuzmenko, Oleksey Klimenko, και ο αρχηγός Mykola Trusevich.
Το τέλος του πολέμου, βρίσκει ζωντανούς μόνο τρεις από τους 11 παίκτες της Start. Τους Fedir Tyutchev, Mikhail Sviridovskiy και Makar Honcharenko…
ΙΣΤΟΡΙΑ
Η «Θρακική Επετηρίδα» ψηφιοποιήθηκε και ανέβηκε online
Το Εργαστήριο Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Τμήματος Ανθρωπιστικών Σπουδών (στο πρώην Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας) του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, ήδη από τον Ιανουάριο του 2018 έχει αναρτήσει στο διαδίκτυο, μέσω της ιστοσελίδας του, όλους τους τόμους του περιοδικού Θρακικά (1928-1974) και του Αρχείου του Θρακικού Λαογραφικού και Γλωσσικού Θησαυρού (1934-1976). Τα δύο αυτά περιοδικά, που αποτελούν πραγματικό αρχείο της μνήμης, κυρίως του ελληνισμού της Ανατολικής Θράκης, και πολύτιμο υλικό για κάθε επιστήμονα, ερευνητή και φοιτητή είναι εδώ και οκτώ χρόνια προσβάσιμα και ανοιχτά από παντού στον καθένα και έχουν αποκτήσει μία δεύτερη «ζωή» στον επιστημονικό χώρο. Σε συνέχεια της παραπάνω προσπάθειας, το 2025 με βάση το Μνημόνιο Συνεργασίας μεταξύ του Μορφωτικού Ομίλου Κομοτηνής (Μ.Ο.Κ.) και του Εργαστηρίου Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης (Μάρτιος 2024-2027), το οποίο υπογράφτηκε από τα δύο συμβαλλόμενα μέρη στις 27 Μαρτίου 2024 και μεταξύ άλλων προβλέπει την καταγραφή, την καταλογογράφηση και την ψηφιοποίηση των αρχειακών συλλογών (φακέλων, λυτών εγγράφων, φωτογραφιών και πάσης φύσεως τεκμηρίων) του Μορφωτικού Ομίλου Κομοτηνής με Επιστημονικό Υπεύθυνο τον Επίκουρο Καθηγητή Θανάση Β. Κούγκουλο, ψηφιοποιήθηκε και το επιστημονικό περιοδικό του Μ.Ο.Κ. Θρακική Επετηρίδα (11 τόμοι, 1980-2009).
Διαθέσιμο στην ηλεκτρονική διεύθυνση του Εργαστηρίου:
https://he.duth.gr/el/page/ta-periodika-thrakika-arheion-thrakikoy-laografikoy-glossikoy-thisayroy
Η ψηφιοποίηση και η ψηφιακή αναγνώριση του κειμένου του κάθε τόμου ολοκληρώθηκε από ομάδα φοιτητών και φοιτητριών του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας στο πλαίσιο της Πρακτικής Άσκησης. Η Θρακική Επετηρίδα είναι ένα ακόμη εμβληματικό περιοδικό ανθρωπιστικών επιστημών για τη Θράκη που έχει αφήσει έντονο αποτύπωμα στην έρευνα [Βλ. και Μ. Γ. Βαρβούνης, «Ο “Μορφωτικός Όμιλος Κομοτηνής” και η μελέτη της ιστορίας και του πολιτισμού της Θράκης», Erytheia. Revista de estudios bizantinos y neogriegos 38 (2017), σσ. 355-369 (https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=6154547)].
Υπενθυμίζουμε ότι δύο άλλα πρωτοποριακά περιοδικά της Θράκης, ιστορικού, λαογραφικού, φιλολογικού και λογοτεχνικού περιεχομένου, έχουν ήδη ψηφιοποιηθεί και αναρτηθεί στο διαδίκτυο από το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας:
Θρακικά Χρονικά του Στέφανου Ιωαννίδη (Ξάνθη, 1960-1992): https://www.glossa.edu.gr/periodika/mags/thrakika
Εργαστήριο Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας
Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
Σχολή Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών
Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας
Π. Tσαλδάρη 1, 691 32 Κομοτηνή
ΙΣΤΟΡΙΑ
Καλαμίτσα: Η παραλία-σύμβολο της Καβάλας μέσα από το χρόνο
Μια ασπρόμαυρη φωτογραφία από τη δεκαετία του 1960 μάς ταξιδεύει στη χρυσή εποχή της Καλαμίτσας και της Καβάλας. Στην εικόνα, η παραλία απλώνεται σχεδόν ανέγγιχτη, με ελάχιστες ή καθόλου ομπρέλες, ενώ πλήθος κόσμου απολαμβάνει το μπάνιο του στα γαλάζια νερά.
Τα τραπεζάκια που διακρίνονται ανήκουν σε παραθαλάσσιες ταβέρνες και κέντρα διασκέδασης της εποχής, όπως τα «Δενδράκια», η ταβέρνα του Τζώνη, «Ο Πεταλάς», ο «Βασίλης» και το κέντρο “Καλαμίτσα”. Μετά τη δημιουργία της πλαζ του ΕΟΤ, οι περισσότερες επιχειρήσεις έκλεισαν, με ένα μόνο κέντρο να λειτουργεί για λίγα ακόμη χρόνια ως μπιστρό.
Από ιδιωτική ακτή σε τουριστικό προορισμό
Η ιστορία της Καλαμίτσας ξεκινά ήδη από τη δεκαετία του 1930, όταν η ακτή τελούσε υπό ιδιωτική διαχείριση, με χωριστές καμπίνες για άνδρες και γυναίκες. Το υψηλό κόστος χρήσης είχε προκαλέσει τότε έντονες αντιδράσεις στους Καβαλιώτες, όπως έχει καταγράψει ο Κώστας Παπακοσμάς.
Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, η παραλία αναπτύχθηκε ως κέντρο αναψυχής, με τα θαλάσσια λουτρά να συνοδεύονται από ταβέρνες και κέντρα διασκέδασης. Στα τέλη της δεκαετίας του 1950, το κράτος προχώρησε σε απαλλοτριώσεις και χαρακτηρισμό της περιοχής ως τουριστική γη, ανοίγοντας τον δρόμο για τη δημιουργία λουτρικών εγκαταστάσεων.
Η δικαστική διαμάχη του Δημοσίου με την οικογένεια Όφμαν κατέληξε στην παραχώρηση εκατοντάδων στρεμμάτων στη δυτική Καβάλα, μετατρέποντας γη που είχε δοθεί σε ακτήμονες σε χώρο τουριστικής ανάπτυξης.
Η «νέα εποχή» της Καλαμίτσας
Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, η τουριστική ανάπτυξη της Καλαμίτσας αποτέλεσε κεντρικό αίτημα του Δήμου Καβάλας και των κατοίκων. Ο ΕΟΤ ανέλαβε την εκτέλεση έργων που άλλαξαν ριζικά την εικόνα της περιοχής, υπό την επίβλεψη του Δήμου.
Το 1984, ο Δήμος ανέλαβε πλήρως τη διαχείριση της ακτής, καταργώντας το εισιτήριο εισόδου, αλλά διατηρώντας εμπορικές δραστηριότητες στα καταστήματα εστίασης. Η συντήρηση και αναβάθμιση των υπηρεσιών καλύφθηκε από το Δημοτικό Ταμείο και ευρωπαϊκά προγράμματα.
Η Καλαμίτσα, από τόπος απλών λουόμενων της δεκαετίας του ’60, εξελίχθηκε σε οργανωμένο τουριστικό πόλο, χωρίς ποτέ να χάσει τη γοητεία και τις μνήμες μιας άλλης, πιο αθώας εποχής.
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αναμνήσεις μιας πόλης: Η Καβάλα του ’60 μέσα από μια αφίσα
Γράφει ο Κώστας Παπακοσμάς
Με αφορμή μια παλιά διαφημιστική αφίσα του Ελληνικού Οργανισμού Τουρισμού που κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 1967 στη Γερμανία, βρέθηκα μπροστά σε μια όμορφη και συγκινητική αναδρομή στην Καβάλα των παιδικών μου χρόνων. Η αφίσα αυτή, που παρουσιάζει την παραλία της πόλης μας με φθινοπωρινό φως και καθημερινές στιγμές, είναι μια ευκαιρία να πούμε ένα μεγάλο «ευχαριστώ» στους ανθρώπους που διατηρούν ζωντανή τη μνήμη και την ιστορία της Καβάλας.
Η φωτογραφία ανήκει στον Νίκο Μαυρογένη, ο σχεδιασμός στον Γ. Μπακαλόπουλο και η εκτύπωση έγινε από το γνωστό τυπογραφείο «Ασπιώτης – ΕΛΚΑ». Στην εικόνα δεσπόζει η παραλία της πόλης, με τα ψαροκάικα αραγμένα στον μόλο, λιγοστούς πάγκους με φρούτα μπροστά από τα ιχθυοπωλεία και τραπεζάκια έξω από τα καφενεία – τα περίφημα «Πλακάκια».
Η αφίσα δείχνει μια Καβάλα διαφορετική, αλλά ζωντανή. Με τα περίπτερα, τη στάση των αστικών μπροστά από την Εμπορική Τράπεζα, την παρουσία των ψαράδων και των μικρών εμπόρων, με τα σπίτια της Παναγίας ακόμα όρθια, τις Καμάρες ορατές και τα λιγοστά πολυώροφα κτίρια.
Με τη βοήθεια αγαπητών φίλων και συμπολιτών, όπως ο Βασίλης Ευστρατίου, ο Παναγιώτης Καλαϊτζής και ο Αργύρης Καλλιανιώτης, προσπαθούμε να «διαβάσουμε» τη φωτογραφία και να εντοπίσουμε σημεία της πόλης που έχουν χαθεί ή αλλάξει. Από την κλινική του Τσοτσοπούλου μέχρι το παλιό Λιμεναρχείο και το Λουτρό της Γραβιάς, κάθε γωνιά της Καβάλας κουβαλάει μνήμες και ιστορίες.
Η προσπάθεια ανάδειξης της τοπικής νεότερης ιστορίας δεν είναι απλώς ένα χόμπι. Είναι μια βαθιά ανάγκη σύνδεσης με τον τόπο μας. Η γνώση της ιστορίας μάς κάνει να αγαπάμε περισσότερο την πόλη μας, να τη σεβόμαστε, να τιμούμε τους προγόνους μας. Και πάνω απ’ όλα, μας δίνει την ευθύνη να την πάμε ένα βήμα μπροστά.
Συνεχίζουμε… δυνατά.
Η αφίσα της Καβάλας αναρτήθηκε από τον Miltiadis Dimitriadis.
Η φωτογραφία πιστοποιεί ότι η Καβάλα ήταν, είναι και θα παραμείνει ένας μοναδικός τόπος, γεμάτος φως, ιστορία και ζωή.
![Γιατροί ΕΟΠΥΥ ΚΑΒΑΛΑΣ](https://www.enanews.gr/uploads/2018/11/giatroi-eopyy.png")
