Έχετε πει ποτέ «μακάρι να είχα την ψυχική δύναμη αυτού του ανθρώπου»; Όλοι μας ξέρουμε τι εννοούμε, όταν λέμε ότι κάποιος έχει «ψυχικό σθένος». Λανθασμένα όμως πολλοί άνθρωποι πιστεύουν, ότι η δύναμη αυτή είναι ένα «χάρισμα» ορισμένων ανθρώπων.  Στην πραγματικότητα είναι κάτι που συνήθως «καλλιεργείται» ακούσια, μέσα από βιώματα της ζωής. Το σημαντικότερο είναι όμως, ότι μπορούμε να αναπτύξουμε το ψυχικό σθένος μας και κατά βούληση. 

Από την Αννίτα Νιάκα

Ποια είναι λοιπόν τα επιμέρους στοιχεία που απαιτούνται για να έχουμε ψυχικό σθένος; Η διαχείριση των σκέψεών μας, η ρύθμιση των συναισθημάτων μας και το να συμπεριφερόμαστε εποικοδομητικά ακόμα και υπό αντίξοες συνθήκες. Παρότι και τα τρία μπορεί να είναι δύσκολα, συνήθως αυτό που μας δυσκολεύει περισσότερο είναι οι σκέψεις μας.

Μέσα στις καθημερινές ρουτίνες μας, ο εσωτερικός μας μονόλογος αφηγείται την εμπειρία μας. Οι σκέψεις μας οδηγούν τη συμπεριφορά μας και επηρεάζουν τον τρόπο που αλληλεπιδρούμε με τους άλλους. Παίζουν επίσης σημαντικό ρόλο στο πώς αισθανόμαστε για τον εαυτό μας, τους άλλους και τον κόσμο γενικότερα.

Ωστόσο, αρκετά συχνά οι συνειδητές σκέψεις μαςδεν είναι ρεαλιστικές. Είναι παράλογες και ανακριβείς. Και το να πιστεύουμε τις παράλογες σκέψεις μας μπορεί να οδηγήσει σε προβλήματα στην επικοινωνία, τις σχέσεις μας, καθώς και σε κακές αποφάσεις.

Είτε προσπαθείς να επιτύχεις προσωπικούς, είτε επαγγελματικούς στόχους, η επιτυχία συχνά αρχίζει με την αναγνώριση και την αντικατάσταση των ανακριβών σκέψεων. Στο βιβλίο του «Feeling Good: The New Mood Therapy», ο David Burnκατηγοριοποιεί τα πιο κοινά σφάλματα της σκέψης στις ακόλουθες 10 τάσεις:

1. Όλα ή τίποτα

Κάποιες φορές βλέπουμε τα πράγματα σαν «άσπρο ή μαύρο». Για παράδειγμα, ίσως στο μυαλό σου κατατάσσεις τους συναδέλφους σου σε δύο κατηγορίες –τους καλούς και τους κακούς. Ή ίσως βλέπεις κάθε τι που ολοκληρώνεις είτε ως επιτυχία, είτε ως αποτυχία. Καλύτερα λειτουργεί ένας άλλος τρόπος σκέψης, όπου θα αναγνωρίζεις τις ενδιάμεσες «αποχρώσεις του γκρι», αντί να βάζεις σε όλα τα πράγματα τις ετικέτες «καλό» ή «κακό».

2. Υπερ-γενίκευση

Είναι εύκολο να πάρεις ένα συγκεκριμένο γεγονός και να το γενικεύσεις σε όλη την υπόλοιπη ζωή σου. Εάν απέτυχες να κλείσεις μία συμφωνία, ίσως αποφασίζεις ότι «δεν είμαι καλός στο να κλείνω συμφωνίες». Ή, εάν κάποιο μέλος της οικογένειάς σου έχει δυσάρεστη συμπεριφορά απέναντί σου, ίσως σκέφτεσαι «η οικογένειά μου συμπεριφέρεται άσχημα». Προσπάθησε να παρατηρείς πότε κάτι είναι αληθές μόνο για μία συγκεκριμένη κατάσταση και όχι για όλους τους τομείς της ζωής σου.

3. «Φιλτράρισμα» των θετικών

Μερικές φορές μπορεί να μας συμβαίνουν εννέα θετικά πράγματα και ένα αρνητικό, αλλά εμείς να «φιλτράρουμε» κάθε τι θετικό και να κολλάμε στο αρνητικό. Ίσως λόγω ενός δυσάρεστου συμβάντος να δηλώνεις ότι η μέρα σου είναι χάλια, παρότι σου έχουν συμβεί και αρκετά θετικά. Ή ίσως λες ότι οι επιδόσεις σου σήμερα ήταν πολύ κακές, απλώς και μόνο επειδή έκανες ένα λάθος. Φιλτράροντας τα θετικά, τελικά δεν αποκτούμε μία ρεαλιστική εικόνα μίας κατάστασης. Θα έχουμε μία πολύ πιο ακριβή και ισορροπημένη εικόνα, εάν φροντίζουμε να δίνουμε την ίδια σημασία τόσο στα θετικά, όσο και στα αρνητικά.

4. «Διάβασμα σκέψης»

Ποτέ δε μπορούμε να είμαστε σίγουροι τι σκέφτεται κάποιος άλλος. Παρ’ όλα αυτά, περιστασιακά όλοι μας υποθέτουμε ότι γνωρίζουμε τι συμβαίνει στο κεφάλι κάποιου άλλου. «Πρέπει να θεώρησε ότι φέρθηκα χαζά στη σύσκεψη», «μάλλον με θεωρεί έξυπνο / ηλίθιο / εγωκεντρικό / ντροπαλό» κλπ. Τέτοιες σκέψεις οδηγούν σε συμπεράσματα που συχνά δεν έχουν καμία σχέση με την αλήθεια –και ανάλογες συμπεριφορές. Καλό είναι να θυμίζουμε στον εαυτό μας, ότι δεν είναι δυνατόν να γνωρίζουμε με ακρίβεια τι σκέφτονται και πώς βλέπουν τα πράγματα οι άλλοι.

5. Καταστροφολογία

Συχνά νομίζουμε ότι τα πράγματα είναι πολύ χειρότερα απ’ ότι όντως είναι. Για παράδειγμα, βγαίνεις εκτός του οικονομικού σου προϋπολογισμού για ένα ή δύο μήνες και ίσως σκέφτεσαι «θα καταλήξω στη χρεοκοπία» ή «δεν θα καταφέρω ποτέ να μαζέψω τα χρήματα που χρειάζομαι για να αποσυρθώ», παρ’ ότι δεν υπάρχει καμία απόδειξη ότι η κατάσταση είναι τόσο δεινή. Είναι εύκολο να φτάσουμε στην καταστροφολογία, από τη στιγμή που η σκέψη μας γίνεται αρνητική. Οπότε, όταν αρχίζεις να προβλέπεις χαμό και καταποντισμό, θύμιζε στον εαυτό σου ότι υπάρχουν πάρα πολλές άλλες πιθανές εκβάσεις.

6. Εκλογίκευση συναισθημάτων

Τα συναισθήματά μας δεν βασίζονται πάντα στην πραγματικότητα, ωστόσο συχνά θεωρούμε αυτά τα συναισθήματα λογικά. Εάν ανησυχείς σχετικά με μία αλλαγή στην επαγγελματική σου σταδιοδρομία, ίσως υποθέτεις «αφού με φοβίζει τόσο αυτό, δεν θα πρέπει να αλλάξω δουλειά». Ή ίσως μπεις στον πειρασμό να σκεφτείς «αισθάνομαι χαμένος, άρα μάλλον θα βγω χαμένος». Είναι ουσιαστικής σημασίας να αναγνωρίζουμε ότι τα συναισθήματά μας, όπως και οι σκέψεις μας, δεν βασίζονται πάντα στα πραγματικά δεδομένα.

7. Ετικέτες

Συχνά έχουμε την τάση να «βάζουμε ετικέτες» σε καταστάσεις και ανθρώπους. Αντί να σκεφτείς για τον γείτονά σου ότι «έκανε ένα λάθος», ίσως κατευθείαν του βάλεις την ετικέτα «ηλίθιος». Βάζοντας ετικέτες σε ανθρώπους και εμπειρίες, τους τοποθετούμε σε κατηγορίες συχνά με βάση μεμονωμένα γεγονότα. Προσπάθησε να παρατηρήσεις πότε προσπαθείς να κατηγοριοποιήσεις τα πράγματα και προσπάθησε να αποφύγεις να βάζεις νοητές ετικέτες.

8. «Μελλοντολογία»

Παρότι κανένας μας δε μπορεί να ξέρει τι θα συμβεί στο μέλλον, μερικές φορές δοκιμάζουμε την τύχη μας στο να… προβλέπουμε τη μοίρα. Σκεφτόμαστε πράγματα όπως «θα γίνω ρεζίλι αύριο» ή «αποκλείεται να με προσλάβουν σε αυτή την εταιρία». Εάν δεν προσέξουμε, τέτοιου είδους σκέψεις μπορούν να γίνουν «αυτοεκπληρούμενες προφητείες». Οπότε και πάλι, όταν προβλέπεις χαμό και καταποντισμό, θύμιζε στον εαυτό σου και όλες τις άλλες πιθανές εκβάσεις.

9. Προσωποποίηση

Όσο κι αν λέμε ότι ο κόσμος δεν περιστρέφεται γύρω μας, είναι πολύ εύκολο να παίρνουμε τα πάντα προσωπικά. Ένας φίλος δεν ανταποδίδει το τηλεφώνημά σου και ίσως σκεφτείς «πρέπει να είναι θυμωμένος μαζί μου». Ένας συνάδελφος είναι κακόκεφος και λιγομίλητος και ίσως συμπεράνεις «δε με συμπαθεί». Όταν πιάνεις τον εαυτό σου να παίρνει προσωπικά τις καταστάσεις, αφιέρωσε λίγο χρόνο για να σκεφτείς άλλους πιθανούς παράγοντες που μπορεί να τις επηρεάζουν.

10. Εξωπραγματικά ιδανικά

Το να κάνουμε άδικες συγκρίσεις ανάμεσα στον εαυτό μας και άλλους ανθρώπους μπορεί να καταστρέψει το κίνητρό μας. Το να κοιτάς κάποιον που έχει επιτύχει κάτι μεγάλο και να σκέφτεσαι «θα έπρεπε να το έχω καταφέρει κι εγώ αυτό», δεν είναι καθόλου βοηθητικό. Αντί να «μετράς» τη ζωή σου σε σύγκριση με αυτή κάποιου άλλου, δεσμεύσου να αφοσιωθείς στον δικό σου δρόμο προς την επιτυχία.

Διορθώνοντας τα σφάλματα της σκέψης

Όταν αναγνωρίσεις τα δικά σου σφάλματα σκέψης, μπορείς να αρχίσεις να αμφισβητείς τις σκέψεις αυτές. Αναζήτησε εξαιρέσεις στον κανόνα και συγκέντρωσε αποδείξεις για το ότι οι σκέψεις σου δεν είναι 100% αλήθεια. Τότε θα είσαι σε θέση να αρχίσεις να τις αντικαθιστάς.

Ο στόχος δε χρειάζεται να είναι να αντικαταστήσεις αρνητικές σκέψεις με υπερβολικά αισιόδοξες ή ιδανικές. Απλώς αντικατέστησέ τες με ρεαλιστικές σκέψεις.

Στην αρχή, το ν’ αλλάξεις τον τρόπο που σκέφτεσαι χρειάζεται αρκετή προσπάθεια, αλλά εάν εξασκηθείς, θα παρατηρήσεις μεγάλες αλλαγές –όχι μόνο στον τρόπο που σκέφτεσαι, αλλά επίσης και στον τρόπο που αισθάνεσαι και συμπεριφέρεσαι. Μπορείς να «κάνεις ειρήνη» με το παρελθόν, να δεις το παρόν διαφορετικά και να σκεφτείς για το μέλλον με τρόπο που θα υποστηρίζει τις επιλογές και την επίτευξη των στόχων σου.