Μια εκπληκτικό ιστορία της Τουρκίας στην Αμερική. Πώς φτάνουμε από τον Χριστόφορο Κολόμβο στις γαλοπούλες, μέσω Κωνσταντινούπολης; Ο Nick Danforth, υποψήφιος διδάκτωρ τουρκικής ιστορίας στο Georgetown University, απαντά: Απλά ρωτήστε τον Ατατούρκ…

Ο Πρόεδρος της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν πρόσφατα έγινε πρωτοσέλιδο, όταν ισχυρίστηκε ότι οι μουσουλμάνοι ναυτικοί «ανακάλυψαν την Αμερική» και ότι όταν ο… Χριστόφορος Κολόμβος έφτασε στην Κούβα το 1492 βρήκε ένα τζαμί, χτισμένο εκεί από τους ντόπιους, οι οποίοι ήταν επίσης μουσουλμάνοι. Μπορεί να ακούγεται γελοίο, αλλά αυτό λέει πολλά για τον Πρόεδρο της Τουρκίας και τον Ισλαμικό σοβινισμό που κάνει τη «νέα Τουρκία» του Ερντογάν τόσο διαφορετική από τα κοσμικά ιδεώδη του ιδρυτή της χώρας, Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ.

Ο Ατατούρκ είχε μια παρόμοια εφευρετική άποψη της ιστορίας. Όπως εξηγεί η τουρκική Ιστορική Εταιρεία που ίδρυσε, οι ιθαγενείς Αμερικανοί ήταν Τούρκοι, και όχι μουσουλμάνοι. Και, επίσης, ήταν ο Τούρκος ναύαρχος Πίρι Ρέις ο οποίος σχεδίασε τον αρχαιότερο χάρτη της Αμερικής. Αντί να υιοθετεί μια θρησκοκεντρική κακή ιστορία, ο ιδρυτής του σύγχρονου τουρκικού κράτους είδε τον κόσμο μέσα από τους θριάμβους των Τούρκων.

Η ισλαμιστική έμφαση του Ερντογάν μπορεί να είναι νέα, αλλά η χώρα του έχει μια σεβάσμια παράδοση στη φανταστική χρήση αξιώσεων μη-δυτικών επιστημονικών επιτευγμάτων για να αντικρούσει την αυτο-συγχαρητήρια ευρωκεντρική ιστορία. Υπό αυτό το πρίσμα, οι παράλογες αξιώσεις του προέδρου μπορεί να ερμηνευτούν ως μια λαϊκίστικη παρωδία όλων των σοβαρών μελετητών που επιδιώκουν να μας θυμίζουν τα πολύ πραγματικά και συχνά παραβλεπόμενα, επιτεύγματα του Μουσουλμανικού κόσμου στην επιστήμη. Εξάλλου, ποιος μπορεί ειλικρινά να προσποιηθεί ότι η σάλτσα κράνμπερι έχει καλύτερη γεύση από το γιαούρτι – ή ότι έχει συνεισφέρει περισσότερα στην ανθρωπότητα;

Ως ηγέτης της Τουρκίας το 1930, ο Ατατούρκ κέρδισε τη διεθνή προσοχή για τις δικές του εκκεντρικές ιστορικές θεωρίες. Ισχυρίστηκε ότι οι Τούρκοι είχαν αναπτύξει έναν εξελιγμένο μη νομαδικό πολιτισμό στην Κεντρική Ασία κατά τη διάρκεια του 9ου αιώνα π.Χ. Όπως και οι ιθαγενείς Αμερικανοί, αυτοί οι πρώιμοι Τούρκοι θεωρούσαν τη φύση ιερή και ήταν πραγματικά καλοί στην τοξοβολία. Αλλά τελειοποίησαν επίσης και καινοτόμες τεχνολογίες, όπως η μεταλλουργία και η κτηνοτροφία πολύ πριν από τον υπόλοιπο κόσμο. Μερικά από αυτά τα τουρκικά φύλα περιπλανήθηκαν στην Αμερική, είπαν οι ιστορικοί του Ατατούρκ, ενώ άλλα διέδωσαν τα φώτα της επιστήμης προς τους πρωτόγονους ακόμη κατοίκους στην Κίνα, την Ινδία, την Εγγύς Ανατολή και την Ευρώπη. Πλαστά γλωσσικά στοιχεία χρησιμοποιήθηκαν για να τεκμηριώσουν τους ισχυρισμούς ότι οι αρχαίοι πολιτισμοί, όπως οι Χετταίοι και οι Σουμέριοι ήταν πραγματικά Τούρκοι. Τούρκοι μελετητές προχώρησαν στο να αποδείξουν ότι όλη η ανθρώπινη γλώσσα προήλθε αρχικά από τους Τούρκους.

Συνεργός του Ατατούρκ στο ξαναγράψιμο της «ιστορίας» ήταν η υιοθετημένη κόρη του Αφέτ Ινάν. Μετά την εμφάνιση ενός πρώιμου ναυτικού χάρτη που έδειχνε την Αμερική να υπάρχει στα αρχεία του Τοπ Καπί στην Κωνσταντινούπολη, η Ινάν υποστήριξε ότι ο Οθωμανός ναύαρχος του 16ου αιώνα Πίρι Ρέις είχε ξεπεράσει τον Κολόμβο και άλλους Ευρωπαίους Χαρτογράφους μέσω της ανώτερης τεχνικής με την οποία χαρτογράφησε την νέα ήπειρο. Ο χάρτης είναι αρκετά εντυπωσιακός και ένα αδιαμφισβήτητα λαμπρό σημείο στις οθωμανικές χαρτογραφικές δεξιότητες. Αλλά δεν υπήρχε τίποτα εκτός από τον εθνικιστικό ενθουσιασμό της Ινάν που να δικαιολογεί το συμπέρασμα της ότι «σε σύγκριση με άλλους χάρτες της περιόδου, αυτό του Πίρι είναι ο πιο τέλειος και πρωτότυπος».

Και εδώ είναι σαφές ότι όλο αυτό έγινε εξαιτίας του τουρκικού εθνικισμού: άλλη μία από τις πιο γνωστές προσπάθειες της Ινάν αφορά την εκταφή του σώματος του Οθωμανού αρχιτέκτονα Μιμάρ Σινάν, προκειμένου να αποδείξει, με τη χρήση της τότε ευρέως αποδεκτής τεχνικής μέτρησης του κρανίου, ότι η ιδιοφυΐα πίσω από μερικά από τα πιο διάσημα τζαμιά της Κωνσταντινούπολης ήταν ένας Τούρκος και όχι ένας Αρμένιος. Κάτι που προσφέρει μια πολύ καλή υπενθύμιση του από πού προερχόταν όλη αυτή η τρελή ιστορία. Σε κάποια απομνημονεύματα του 1939, η Ινάν σχετίζει κάτι που διάβασε σε ένα γαλλικό βιβλίο γεωγραφίας, πως ως μέλη της «κίτρινης φυλής», οι Τούρκοι είχαν έναν γονότυπο που τους είχε υποβιβάσει σε μια «δευτερεύουσα θέση» στην ευρωπαϊκή σκέψη. Αναστατωμένη, ρώτησε τον Ατατούρκ αν αυτό ήταν σωστό. «Όχι», απάντησε, «αυτό δεν μπορεί να είναι αλήθεια. Πρέπει να το επεξεργαστούμε».

Ενώ οι Δυτικοί ιστορικοί της εποχής και αργότερα επέκριναν τους ισχυρισμούς του Ατατούρκ, συχνά έδειξαν συμπάθεια στα κίνητρα, αν όχι και στο περιεχόμενο, της ιστορίας του. Πολλοί θεώρησαν τις αφηγήσεις του για το τουρκικό επιστημονικό μεγαλείο ως απαραίτητο μέρος της οικοδόμησης εθνικής υπερηφάνειας και ενότητας μετά από έναν αιώνα στρατιωτικής ταπείνωσης στα χέρια της Δύσης.

Αλλά εκτός από το να είναι απλά ένα εργαλείο για την εθνική ανάπτυξη της χώρας, η ιστορία του Ατατούρκ ήταν ένα σημαντικό βήμα προς τη δυτικοποίηση. Αν οι Τούρκοι πίστευαν ότι ο λαός τους εφηύρε την επιστήμη, δεν υπήρχε καμία ντροπή στο να δεχτούν την δυτική τεχνολογία. Και αν τουρκική ήταν η αρχική γλώσσα της ανθρωπότητας, δεν θα ήταν κακό να δανειστούν και μερικές γαλλικές λέξεις.

Ο Ερντογάν μπορεί να θέτει τη θρησκεία στο κέντρο της εφευρεμένης ιστορίας του, αντί του τουρκισμού, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι το είδος του ισλαμικού σοβινισμού του απορρίπτει τη «δυτική» ή «χριστιανική» επιστημονική παράδοση που ο Ατατούρκ τόσο επιθετικά αποδέχτηκε. Αντ’ αυτού, οι Ισλαμιστές όπως ο Πρόεδρος προσπαθούν να κάνουν σκόπιμα κατάλληλη αυτή την κληρονομιά – εκτός, φυσικά, από την εξέλιξη – ενώ συνεχώς επαίρονται για το άνοιγμα νέων τεχνικών σχολών και κολεγίων. Και είναι ευνόητα πρόθυμοι να αμφισβητήσουν μία τόσο κοινή αφήγηση, στην οποία πράγματα όπως η βιομηχανική επανάσταση ή η ανακάλυψη του Νέου Κόσμου χρησιμεύουν ως απόδειξη της μοναδικής ικανότητας της χριστιανικής Δύσης για περιέργεια, λογική, και άλλες προϋποθέσεις για την πρόοδο.

Οι πηγές, όπως αυτές, για τον ισχυρισμό του Ερντογάν σχετικά με τη μουσουλμανική ανακάλυψη της Αμερικής, αντιπροσωπεύουν τις παράλογες παρυφές μιας σημαντικής επιστημονικής απάντησης στην ιδέα ότι το Ισλάμ και η επιστήμη βρίσκονται σε σύγκρουση, ή ότι ο ισλαμικός σκοταδισμός προκάλεσε την πτώση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Για να αμφισβητήσουν αυτή την αμφίβολη ιστορία, τούρκοι και δυτικοί ιστορικοί – συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπου που ο Ερντογάν νίκησε στις προεδρικές εκλογές του Αυγούστου, του Εκμελεντίν Ιχσάνογλου – έχουν συσσωρεύσει σημαντικά στοιχεία της τεχνολογικής επινόησης των Οθωμανών. Οι προσπάθειες αυτές κυμαίνονται από σοβαρές μελέτες σε Οθωμανικά εργοστάσια μπαρουτιού, ως μελέτες, παρότι κάπως απελπισμένες, για έναν οθωμανό ωρολογοποιό του οποίου το έργο ήταν τόσο πρωτοποριακό, που εντυπωσίασε ακόμη και έναν Ελβετό που επισκέφθηκε την χώρα.

Η εγκατάλειψη της αφήγησης για την πτώση του Ισλάμ αποκαλύπτει πραγματικά έναν εντυπωσιακό παραλληλισμό μεταξύ της ιστορικής πορείας της Τουρκίας και της Ισπανίας, μιας άλλη μεσογειακής δύναμης, της οποίας όμως οι εξερευνητές όντως διέσχισαν τον Ατλαντικό Ωκεανό για να φτάσουν στην Αμερική. Και οι δύο ήταν ασύγκριτα πλούσιες υπερδυνάμεις του 15ου και 16ου αιώνα, εξαθλιωμένες δεύτερης κατηγορίας δυνάμεις κατά το περισσότερο του 19ου και 20ου αιώνα, και στη συνέχεια, μόλις τις τελευταίες δεκαετίες, δυναμικές βιομηχανικές οικονομίες που αναμένεται να συνεχίσουν να αναπτύσσονται, παρά τα σύννεφα στον ορίζοντα.

Κατά ειρωνικό τρόπο, η δήλωση του Ερντογάν για τον Κολόμβο που βρήκε ένα τζαμί στην Κούβα ήταν πιθανόν εμπνευσμένη από την υπέρ το δέον κυριολεκτική ανάγνωση ενός ισλαμιστή μελετητή, από ένα σημείο από το ημερολόγιο του Κολόμβου στο οποίο ο εξερευνητής συγκρίνει το σχήμα ενός όμορφου λόφου στην ακτή της Κούβας με εκείνο ενός μικρού τζαμιού που κοσμεί ένα ισπανικό βουνό.

Ένας πολιτικός με μεγαλύτερη εκτίμηση της μεταφοράς – ή της πραγματικότητας – θα μπορούσε να έχει πάρει ένα πιο μετριοπαθές μάθημα από αυτήν την ισλαμική ιστορία. Ο Φερδινάνδος και η Ισαβέλλα χρηματοδότησαν το ταξίδι του Κολόμβου στο Νέο Κόσμο σχεδόν αμέσως αφού έδιωξαν τους μουσουλμάνους από την Ισπανία. Στο πλαίσιο αυτό, είναι χαρακτηριστικό ότι, παρά τον αιματηρό φανατισμό του Φερδινάνδου και της Ισαβέλλας της Ισπανικής Ρεκονκίστα, ο Κολόμβος είδε το περίγραμμα ενός τζαμιού ως ένα καθοριστικό στοιχείο της ισπανικής υπαίθρου – και κάτι όμορφο.

Είναι μια προσέγγιση του παρελθόντος που ο Ερντογάν κάποτε εκτιμούσε. Το 2005, η Τουρκία του Ερντογάν, μαζί με την Ισπανία, υπήρξαν ιδρυτικά μέλη της Συμμαχίας των Πολιτισμών, μια πρωτοβουλία που σχεδιάστηκε για να γιορτάσουν την διαθρησκευτική ανοχή στην ιστορία και των δύο χωρών. Ο Ερντογάν, βέβαια, επιμένει ότι η ισλαμική ανοχή ενέπνευσε την πεφωτισμένη πολιτική της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ενώ η εθνικιστική ιστορία του Ατατούρκ την απέδωσε στον παραδοσιακά ανεκτικό τουρκικό πολιτισμό. Δεν έχει σημασία που πολλοί Τούρκοι θα συμφωνήσουν και με τους δύο, συνδυάζοντας τον εθνικισμό και τη θρησκεία για να υποστηρίξουν ότι η τουρκική εκδοχή του Ισλάμ είναι μοναδικά ανεκτική.

Κατά το σχηματισμό της Συμμαχίας των Πολιτισμών, τόσο η Τουρκία όσο και η Ισπανία ήταν στην ευχάριστη θέση να παραβλέψουν το γεγονός ότι το Ουμαγιάντ και η Οθωμανική εποχή κατέληξαν σε έναν σαφή παροξυσμό σεκταριστικής βίας. Και ακριβώς όπως πολλοί Αμερικανοί είναι ευτυχισμένοι που γιορτάζουν την Ημέρα των Ευχαριστιών και την Ημέρα του Κολόμβου, χωρίς να σκέφτονται πάρα πολύ το τι συνέβη στους ιθαγενείς Αμερικανούς στη συνέχεια, οι τούρκοι πατριώτες βιάζονται να ρωτήσουν σχετικά με την τύχη των αυτοχθόνων της Αμερικής κάθε φορά που κάποιος αναφέρει τη γενοκτονία των Αρμενίων.

Οι Δυτικοί, οι Τούρκοι και οι Ισλαμιστές σωβινιστές έχουν προσπαθήσει να περάσουν τον τρόπο τους στα ιστορικά αρχεία τον τελευταίο αιώνα, καθιστώντας την εξερεύνηση του Νέου Κόσμου μια απόδειξη για τη δική τους υπεροχή. Έτσι, σήμερα, γιατί να μην τελειώσουμε με μία όμορφη ιστορική μεταφορά που έχει κάτι για όλους, και, ως ένα πρόσθετο πλεονέκτημα, θα μπορούσε ακόμη και να είναι αλήθεια;

Μια εύλογη εξήγηση – αν και μειοψηφία – σχετικά με το γιατί η χώρα του Ερντογάν και το θύμα της αμερικάνικης Ημέρας των Ευχαριστιών έχουν το ίδιο όνομα (Turkey), είναι ότι όταν οι πρώτοι εξερευνητές έφεραν ένα αδέξιο πουλί στην Ευρώπη από τον Νέο Κόσμο, οι καλοφαγάδες της ηπείρου άργησαν να καταλάβουν την γαστρονομική αξία του. Το να ονομάσουν την γαλοπούλα «Turkey fowl» (πουλερικό από την Τουρκία) ήταν ένα τέχνασμα μάρκετινγκ που είχε σκοπό να εκμεταλλευτεί τη φήμη της Οθωμανικής Τουρκίας του 16ου αιώνα στον πλούτο, τον εξωτισμό και την πολιτιστική πολυπλοκότητα.

Η Αμερική έδωσε το πουλί, η Τουρκία το όνομα, και οι συζητήσεις σχετικά με το ποιανού η θρησκεία έχει τη μεγαλύτερη ικανότητα για τα πολιτιστικά και τεχνολογικά επιτεύγματα αναβλήθηκε για μετά το γεύμα.

Nick Danforth

Πηγή: Foreign Policy via antinews.gr